FRBR

(Functional Requirements for Bibliographic Records)

سرچشمه اصلی توجه به الگوی FRBR به تغییر بنیادین در رویکرد کتابداری و اطلاع رسانی برمی گردد. در گذشته رویکرد کتابداری و اطلاع رسانی رویکردی نظام مدار بود که در آن اصل و اساس نظام کتابخانه بود . به همین دلیل در آن دوره ما شاهد کتابخانه های عظیم با مجموعه های بزرگ و به زنجیر کشیده و فهرست های منطبق با خواست کتابداران بودیم. اما به مرور زمان و رشد جوامع بشری و تغییر خواست و نیاز استفاده کنندگان از کتابخانه، رویکرد کاربر مدار حاکم شد. بر همین اساس و با توجه به خواست و نیاز های جدید کاربران می بایست شیوه عمل فهرستهای کتابخانه ای نیز به سمت و سوی جدیدی سوق پیدا می کرد و FRBR محصول این تغییر شد.

در سال ۱۹۹۰، سمیناری درباره «رکوردهای کتابشناختی» توسط ایفلا برگزار شد. نتایج حاصل از آن کنفرانس را میتوان

  • کاهش هزینه های فهرستنویسی،
  • درنظرگرفتن نیاز کاربران اطلاعاتی،
  • وتوجه به انواع مختلف قالب‌ها و محمل‌های حاوی اطلاعات دانست.

 آنچه اهمیت دارد این نکته است که کاهش هزینه و ساده کردن فهرستنویسی نباید به میزان بازیابی توسط کاربران لطمه ای وارد کند و باید تمام نیازهای آنان را جهت ردیابی اطلاعات مد نظر قرار دهد.

در این سمینار، ۹ راهکار ارائه شد که یکی از آنها منجر به شروع مطالعه درخصوص ملزومات کاربردی پیشینه‌ها، معروف به «FRBR» توسط ایفلا شد که توجه به روابط بین عناصر کتابشناختی از پایه های آن است.

FRBR سعی در رسیدن به سیستم ذخیره و بازیابی اطلاعاتی دارد که به وسیله آن کاربران درجستجوهای خود با بن‌بستهای کمتری روبه رو شوند و تا حد امکان قادر به ردیابی منابع موجود در جهان کتابشناختی باشند.

 FRBR مدلی مفهومی است، یعنی با روش‌شناسی «موجودیت – رابطه»، سعی دارد به روابط بین مدخل‌ها و موجودیت‌ها – در یک پیشینه کتابشناختی-  دست یابد تا کاربران اطلاعات (مراجعه کنندگان، کتابداران و ناشران) را در پیدا کردن منبع مورد نیاز خود، فارغ از نوع مدرک و قالب آن، یاری رساند.

این مدل به دنبال دو هدف اصلی است:

  1. تهیه چارچوبی نظام‌مند برای ایجاد ارتباط بین داده‌های ذخیره شده در پیشینه‌های کتابشناختی جهت استفاده کاربران،
  2. پیشنهاد مبنایی کاربردی برای پیشینه‌های کتابشناختی تهیه شده توسط مراکز کتابشناختی ملی

روش مورد استفاده جهت تهیه این مدل «موجودیت- رابطه» است.

درتکنیک موجودیت – رابطه ابتدا، مفاهیم اساسی و موجودیت‌های یک سیستم-  که ممکن است مورد تقاضای استفاده کنندگان باشد-  استخراج می‌شود و سپس سعی می‌شود روابط بین این موجودیت‌ها تعیین شود. دراین مرحله، سعی در جامع‌نگری کامل است و تحلیل‌کننده نظام مورد بررسی تلاش می‌کند تمام موجودیتهای ممکن و روابط بین آنها رااستخراج کند.

گام بعدی در روش تجزیه وتحلیل موجودیت-  رابطه تعریف خصوصیات و یا در حقیقت گزاره‌های اطلاعاتی است که هر مدخل یا موجودیت باید دارا باشد؛ مثلاً مدخل «سرشناسه» باید حاوی اطلاعاتی چون نام، نام خانوادگی، نقش، تاریخ تولد و وفات باشد.

با استفاده از این تکنیک، برای تهیه مدل FRBR، موجودیت‌ها، روابط بین آنها و خصوصیات یا اطلاعات هریک از این موجودیت‌ها-  با توجه به نیاز کاربران یک پیشینه کتابشناختی-  استخراج، تعیین، و تعریف شده است. همانطور که مشخص است پایه FRBR کاربرمدار بوده و تمام تجزیه و تحلیل‌ها بر پایه نیاز کاربران تهیه شده است. در انتخاب و استخراج مداخل و موجودیت‌ها و روابط تعریف شده برای آنها، آنچه مدنظر بوده است، مداخل و روابطی است که برای کاربران با اهمیت بوده و در راهبردهای جستجوی خود در پایگاه‌های پیشینه‌های کتابشناختی از آنها استفاده می‌شود.

FRBR مدلی مفهومی است که در آن موجودیتهایی چون «اثر»، «شکل بیان»، «توصیف‌ فیزیکی»، «فقره ‌موجود»، و روابط بین آنها مطرح شده است. برای درک بهتر این طرح دانستن تعریف برخی از این واژگان ضروری به نظر می‌رسد.

مدل: مدل در زمینه‌های موضوعی مختلفی به کار گرفته می‌شود، ولی آنچه که دراینجا مدنظر است ساده سازی توصیف یک موجودیت مستقل یا فرایند پیچیده است. اگر صفحه عنوان یک مدرک را نمایانگر آن مدرک بدانیم می‌توان گفت صفحه عنوان مدلی از آن مدرک است. حال اگر یک پیشینه کتابشناختی را نمایانگر یک مدرک بدانیم که برای رسیدن به برخی عناصر آن از صفحه عنوان استفاده می‌شود، پس یک پیشینه کتابشناختی مدلی از مدل یک مدرک است. FRBR مدلِ مدلِ مدلِ یک مدرک است که هدف اصلی آن ارتقای فناوری مورد نیاز جهت فهرستنویسی و تولید پیشینه‌های کتابشناختی در فهرستنویسی است.

اثر: ایفلا درگزارش خود اثر را یک خلاقیت ذهنی یا هنری متمایز تعریف کرده است. درحقیقت، در این مدل، آنچه که توسط یک نویسنده و یا یک هنرمند برای اولین بار خلق می‌شود و مشابه خارجی ندارد، یک اثر شناخته می‌شود.

sh.1
شکل۱- نمایش “اثر” در نرم افزار آذرسا

شکل بیان: منظور درک ذهنی و یا هنری از یک اثر است که ممکن است به صورت‌های حرفی، عددی، موسیقایی، صدا، تصویر، شئ و مانند آن باشد. هرگاه یک فرد آنچه را که از یک اثر درک می‌کند، به هرصورتی و در هر محملی بیان کند، شکل بیانی از آن اثر پدید آمده است.

sh.2

شکل۲- نمایش “شکل بیان” در نرم افزار آذرسا

توصیف فیزیکی: سومین موجودیت درمدل FRBR توصیف فیزیکی است. منظور از آن محمل فیزیکی خاصی است که اثر و یا شکل بیان بر روی آن ذخیره شده است و می‌تواند بسیار متنوع باشد؛ مثل کتاب، لوح فشرده، پوستر، و نسخه خطی

sh.3

شکل۳- نمایش “توصیف فیزیکی” در نرم افزار آذرسا:DVD

 

sh.4

شکل۴- نمایش “توصیف فیزیکی” در نرم افزار آذرسا:PDF

 

فقره موجود: هریک از محمل‌های اطلاعاتی که حاوی اطلاعات اثر و یا شکل بیان هستند، به تنهایی یک فقره موجود محسوب میشوند.

sh.5

شکل۵- نمایش “فقره موجود” در نرم افزار آذرسا

مدل FRBR مدلی کاربرمدار است و با توجه به نیازها و تقاضای کاربران از یک پیشینه کتابشناختی طراحی شده است. در گزارش ایفلا (۱۹۹۸) چهار کاربرد اصلی برای پیشینه‌ها درنظرگرفته شده است که عبارت اند از:

یافتن: رسیدن به مدخل یا مداخلی در یک فایل یا پایگاه اطلاعاتی از طریق جستجو بر پایه خصوصیات و روابط مداخل براساس راهبرد جستجو و معیارهایی که کاربر در کلیدواژه‌ها و عبارت جستجوی خود استفاده کرده است.

sh.6

شکل۶- نمایی از “یافتن” در نرم افزار آذرسا

شناسایی: رسیدن و تشخیص منبع مورد نیاز کاربر از بین یافته‌های جستجو و متمایزکردن آن از دیگر موجودیت‌های مشابه که مورد نیاز وی نیست.

sh.7

شکل۷- نمایی از “شناسایی” در نرم افزار آذرسا

انتخاب:  برگزیدن یا صرف نظرکردن از موجودیت شناسایی شده با درنظرگرفتن محتوا، شکل، و توصیف فیزیکی آن توسط کاربر با توجه به نیاز اطلاعاتی‌اش.

sh.8

شکل۸- نمایی از “انتخاب” در نرم افزار آذرسا

به دست آوردن: رسیدن به موجودیت مورد انتخاب از طرق مختلف مثل امانت، خرید، دسترسی الکترونیکی، و مانند آن.

sh.9

شکل۹- نمایی از “به دست آوردن” در نرم افزار آذرسا: دسترسی الکترونیکی و درخواست رزرو
Seo wordpress plugin by www.seowizard.org.